General Agreement on Trade in Services-GATS

30-31 Mayıs 2006 tarihlerinde, Hazine Müsteşarlığı tarafından düzenlenen,  Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) Hizmet Ticareti Genel Anlaşması (General Agreement on Trade in Services-GATS) kapsamında “Hizmetler Ticareti Konulu Ulusal Seminere Av. Efsun KIVCI temsilci olarak katılmıştır. Söz konusu seminere Dünya Ticaret Örgütü’nden Avukat Pierre Latrille ile beraber bir Alman Hukukçu konuşmacı olarak iştirak etmiş olup ekteki bilgileri vermişlerdir:

Seminerin ilk günü Hizmet Ticareti Genel Anlaşması’nın genel yapısı ve MFN, pazara giriş, milli muamele gibi temel kavramlar anlatılmış olup taahütlerin listelenmesi konusunda bilgi verilerek pratik çalışma yapılmıştır.

Seminerin ikinci günü tüm sektörlere yönelik olarak gerçek kişilerin varlığına ilişkin 4. hizmet sunum biçiminde listeleme konuları, ve halen GATS’ta devam eden ulusal düzenlemelerle ilgili (lisans yeterlilik prosedürleri ile teknik standartlara ilişkin hizmet ticaretine engel olmayacak disiplinler oluşturulması) yer almıştır. Konuşmacılar ilişikteki bilgileri vermişlerdir.

Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ), Eylül 1986 da başlayan ve 15 Aralık 1993 tarihinde tamamlanan Uruguay Raund müzakereleri sonucunda 15 Nisan 1994’te Marakeş’te imzalanan ve 1 Ocak 1995’ te yürürlüğe giren Nihai Senet içerisinde yer alan “Dünya Ticaret Örgütü Kuruluş Anlaşması” ile kurulmuştur.

DTÖ Kuruluş Anlaşması, ekleriyle birlikte 29 adet yasal metinden oluşmaktadır. Bunların yanında 25 adet bildirim, karar ve mutabakat metninde DTÖ üyelerinin yükümlülükleri belirtilmektedir.

Türkiye’nin de kurucu üye olarak imza koyduğu ve 1 Ocak 1995 tarihinde yürürlüğe giren Nihai Senet 25 Şubat 1995 tarihinde TBMM’nde onanmış ve 26 Mart 1995 itibarıyla ülkemizin DTÖ’ne üyeliği resmi olarak ilan edilmiştir.

30 Nisan 2004 tarihi itibarıyla DTÖ’nün üye sayısı 148 olup, aralarında Rusya Federasyonu’nun da bulunduğu 25 ülkenin üyelik müzakereleri ise devam etmektedir.

Dünya Ticaret Örgütünü Kuran Anlaşma’nın ekinde yer alan Anlaşmalardan biri de Hizmet Ticareti Genel Anlaşması (General Agreement for Trade in Services-GATS) dır.

15 Nisan 1994 tarihinde Marakeş’de imzalanan Uruguay Raund Sonuç Belgesi (Nihai Senet) kapsamında yer alan Hizmet Ticareti Genel Anlaşması (GATS), uluslararası hizmet ticaretine ilişkin temel kavram, kural ve ilkeleri ortaya koyan ilk çok taraflı anlaşmadır.

GATS Anlaşması’nın genel kapsamı: GATS, Tüm hizmet alanlarının serbest piyasaya açılması için mevcut düzenlemeleri genişleten ve hukuki işlerlik kazandıran ilk çok taraflı yatırım ve ticaret anlaşmasıdır.

Dünya Ticaret Örgütü, GATS  müzakerelerini 11 ana başlıkta yürütmektedir.

-Telekom, posta hizmetleri, görsel ve işitsel iletişim hizmetleri de dahil olmak üzere iletişim

-İnşaat ve bağlantılı mühendislik hizmetleri

-Eğitim

-Su iletişim sistemleri, enerji ve atık su işleme

-Tüm çevresel hizmetler

-Finansal, Mali ve Bankacılık hizmetleri

-Sosyal hizmetleri de kapsayacak şekilde sağlık ve bağlantılı hizmetler

-Turizm, seyahat ve bu iki sektörle bağlantılı tüm hizmet ve ürünlerin üretimi

-Kültürel ve  sportif hizmetler

-Kara, hava, deniz ve tüm diğer ulaşım hizmetleri

-Diğer hizmetler

Hizmetlerin arzı ve tüketimi GATS içinde 4 ana başlık altında ele alınmaktadır.

1-Sınır ötesi hizmet arzı: Bir üye ülkede üretilen bir hizmetin, bir başka üye ülkede satılması.

2-Hizmetin üye ülke dışında tüketilmesi

3-Ticari bir varlık oluşturmak

4-Gerçek kişilerin varlığı

GATS’ın önemli hükümleri

Ulusal Muamele hükmü:Yabancı yatırımcılara yerliler ile aynı, eşit haklar uygulanacak

En çok kayrılan Ülke hükmü: Bir ülkenin çeşitli ekonomik, siyasi ya da kültürel ortaklıklar dolayısıyla farklı bir ülkeye tanıdığı yatırım ve ticaret ayrıcalıkları aynen bütün GATS üyesi ülkelere tanımak zorundadır.

Ayrımcılık Yapılmamasına İlişkin Hüküm : Aslında yukarıdaki iki hükümden farklı olmayıp, sadece onları daha da güçlendirme amacıyla getirilen madde.

Uluslararası Tahmin Hükmü: MAI Anlaşma Taslağındaki Uluslararası Tahkim hükümlerinin tümü GATS Antlaşmasında da aynı şekilde geçerlidir.

Fakat bazı konularda da MAI’ dekiyle aynı etkide olmasına karşın, madde isimlerinde değişiklik yapılmak suretiyle tepkiler en aza indirgenmeye çalışılmıştır.

Bu çeşit maddelerin başında ise piyasa işleyişi önündeki gereksiz engellerin kaldırılmasına ilişkin hüküm gelmektedir.

GENEL TAAHHÜTLER

Hizmet sunum şekilleri:

1)     Sınır ötesi ticaret,

2)     Yurtdışında tüketim,

3)     Ticari varlık,

4)     Gerçek kişilerin varlığı

HİZMET TİCARETİ ANLAŞMASININ HUKUKİ YAPISI

GATS, birinci tüm taraflara uygulanacak temel kurallar, ikinci bazı hizmet sektörlerinin özel durumlarına ilişkin ekler ve kararlar, üçüncüsü de ülkelerin üstlendikleri özel yükümlülükleri gösteren taahhüt listeleri olmak üzere üç bölümden oluşmaktadır.

A-   Temel kurallar:

Hizmet ticareti Genel Anlaşması’nın (GATS) tüm taraflara uygulanacak temel kuralları altı bölümden oluşmaktadır.

I. bölümde hizmet ticaretinin kapsam ve tanıma yer verilmekte ve bu meyanda GATS’ın Anlaşmaya taraf ülkelerin hizmet ticaretini etkileyebilecek önlemlerine uygulanacağı belirtilmektedir.

GATS’a göre “hizmetler”, hükümetlerin ticari amaç dışında ve herhangi bir başka hizmet sunucusuyla rekabet etmeksizin sundukları hizmetler haricindeki bütün sektörlerdeki tüm hizmetleri kapsamaktadır.

II. bölümde genel yükümlülükler ve düzenlemelere yer verilmiştir. “En çok kayrılan Ülke” prensibi (Madde II) ve GATS’ın işleyişiyle ilgili alınacak önlemlerin en kısa zamanda ve en geç yürürlüğe giriş tarihlerinde bildirilmesini öngören “şeffaflık” prensibi Madde  gibi yer almaktadır.

“Ekonomik bütünleşme madde 5, ödemeler dengesi güçlükleri karşısında, ayrımcı olmamak kaydıyla ülkelerin önlemleri alabilmesine imkan tanıyan “Ödemeler Dengesini Korumaya Yönelik Kısıtlamalar” (Madde 12), yurt içi düzenlemeler madde 6 da yer almaktadırlar.

En çok kayrılan ülke prensibi ile ilgili II. Madde ile ilgili detaylı açıklamalara “Madde 2’nin muafiyetleri hakkında Ek” ve Derogasyon Listeleri” bölümlerinde yer verilmiştir.

“Şeffaflık” (madde 3) çok taraflı liberalizasyona ulaşmada başka bir temel prensiptir. Üyelerin iş kollarının, kısıtlamaları ve korumacılığı belirleyebilmesini kolaylaştırmaktadır. Temel yükümlülükler vaktinde yayın, bilgilendirme, araştırma noktalarının belirlenmesi ve adil yargı sürecinden ibarettir.

GATS’ın “Anlaşmayla ilgili olan ve anlaşmanın işleyişini etkileyen bütün önlemleri” süratle ve en geç yürürlüğe girmeleriyle birlikte yayımlanacaktır. Hükümetin taraf olduğu taraf olduğu hizmet ticareti ile ilgili veya hizmet ticaretini etkileyen uluslar arası anlaşmalar” da bu kapsam içine alınmıştır.

Tüm ilgili önlemlerin yayımlanmasının yanısıra, üyeler süratle ya da en azından yılda bir kez taahhütlerinin olduğu sektörlerde veya alt sektörlerde kabul edilen yeni yasaları, düzenlemeleri veya idari Hizmetler Ticareti Konseyine bildirmek durumundadır. Ayrıca her hükümet, diğer bir üye tarafından gelen talep üzerine bu önlemler hakkında “spesifik bilgileri süratle süratle temin edecektir.”

“Ekonomik Bütünleşme” ( madde 5) maddesi, GATS üyelerinin kendi aralarında belli şartlarla hizmet ticaretini liberalize etmeyi öngören bir anlaşma yapmalarına veya mevcut böyle bir anlaşmaya taraf olmalarına imkan vermektedir. Böyle bir anlaşma; kapsanan sektör sayısı, etkilen ticaret hacmi ve hizmet sunum şekilleri açısından kapsamlı olmalı, özellkle hizmet sunum şekillerinden herhangi birini dışarıda bırakmamalıdır. Ayrıca, taraf ülkeler listelerindeki milli muamele kısıtlamalarını ortadan kaldırmaları ve/veya yeni ve daha fazla ayrımcı niteliği olan önlem getirmemelidirler.

“Yurtiçi düzenleme” madde 6 maddesi; yurtiçi önlemlerin mantıklı, objektif ve tarafsız bir şekilde uygulanması ilkesini yerleştirmiştir. Yabancı hizmet sunucuları kararlara itiraz etme ve yetkilendirme başvuruları reddedildiğinde bilgilendirme hakkına sahiptirler. Belirli taahhütlerin yapıldığı bir hizmetin arzında yetkilendirme gerekli olduğunda ve yurtiçi hukuk ve düzenlemelere göre tam bir başvuru yapıldığı takdirde, sonuca ilişkin kararların makul bir süre içinde alınması gerekmektedir.

İstek üzerine yetkili merci başvuru ile ilgili bilgi vermek durumundadır. “Nitelik koşulları ve prosedürleri, teknik standartlar ve lisans koşulları’nın” hizmet ticareti için gereksiz engeller oluşturmaması zorunludur.GATS, bu koşulların; rekabet ve hizmet sunumu kabiliyeti gibi objektif ve şeffaf kriterler üzerine kurulmuş olması, hizmetin kalitesini temin etmek için gerektiğinden daha külfetli olmaması ve lisans prosedürlerinin kendi içinde hizmet arzına kısıtlama kısıtlama getirmemesi için ilkeler geliştirmeye çalışmaktadır.

III Bölüm “PAZARA GİRİŞ (Madde 16) ve MİLLİ MUAMELE (Madde 17)ye ilişkin düzenlemelere ve “Özel Taahhütlere” ilişkin hükümlere yer verilmiştir.

Pazara giriş hükmü tüm hizmet sunum biçimlerini kapsarken, bir Üyenin herhangi bir diğer üyenin hizmetlerine ve hizmet sunucularına listesinde belirlenen koşul ve sınırlamalar altında sağlanandan daha kötü şartları haiz bir uygulamada bulunmayacağını belirtmiştir. Söz konusu hüküm GATS tarafından belirlenmemiş pazara giriş engellerini yasaklamakta, tüm hizmetlere ve hizmet sunucularına aynı şartların uygulanmasını gerektirmektedir.

Hizmet sektörlerini düzenleyen rejimler genellikle karmaşıktır. GATS’da dört arz biçimine göre pazara giriş hakkı verme yönünde genel bir zorunluluk bulunmaktadır.

Pazara girişin herhangi bir türünün işlerliği, bir ülke tarafından taahhüt listesinin “Pazara giriş listesinin “Pazara Giriş” sütununda kaydedilmiş bulunan spesifik taahhütlere bağlıdır. Bu durumda, bir üyenin pazara giriş konusunda bazı kısıtlamalar, bir Üye’nin pazara giriş konusunda bazı kısıtlamalar koyma yetkisi mevcuttur. Pazara giriş hükmünün kısa ancak ayrıntılı bir liste içermesi, üyelerin kısıtlamalarını tanımlanan sınırlar içinde yapması zorunludur. Söz konusu niceliksel ve yasal sınırlar aşağıdaki konular ile ilgilidir:

-hizmetle ilgili işlemlerin toplam sayısı,

-hizmetle ilgili işlemlerin veya varlıkların toplam değeri,

-hizmet sunan kişilerin sayısı,

-yabancı sermayenin payı,

-tüzel kişiliklerin varlığının bir şube veya ortaklıkla (joint venture) sınırlaması,

Pazara giriş hükmüne ters düşmemesi için bu önlemlerin ayrımcı olmaması gereklidir. Yurtiçi hizmet sunucularına uygulansa bile, bu önlemler yine de yabancı hizmet sunucularının varlığı kontrol etme yönünde işlemektedir. Yukarıda sıralanan ilk dört niceliksel tedbir zaman zaman ekonomik gereksinim testi şeklini de alabilmektedir. GATS’da ekonomik gereksinim testi tanımı yer almadığı veya dikkate alınacak kriterler belirtilmediği için, uygulamalar kısıtlı ve keyfi olabilecek, pazara girişi tahmin edilemez kılacaktır.

 Eğer bir üye ülke sayılan önlemleri listelememiş ise, tam bir pazara giriş vermiş sayılmaktadır. O durumda, pazara giriş sütununda “None (kısıtlama yok)” yazarak söz konusu sektörde kısıtlama olmadığını göstermektedir. Eğer üye ülke tarafından taahhüt listesinde belirli bir hizmet sunum biçimi için önlem kaydedilmiş ise, MFN temeli üzerinde olmalıdır. O aşamadan sonra söz konusu üye pazara girişi zorlaştıracak başka bir düzenleme yapma hakkından yoksun kalmaktadır. Taahhüt listesinde izin verilmiş bulunan bir hizmet sunumuyla ilgili herhangi bir sermaye hareketine de müsaade edilmektedir. Sınır ötesi hizmet arzı söz konusu olduğunda; sunulan hizmetin köklü/esaslı bir parçası olmak kaydıyla, üye ülkenin sınırları içinde ve dışında sermaye hareketlerine izin verilmektedir.

MİLLİ MUAMELE İLKESİ, bir pazarda yerliler ile yabancılar arasında ayrımcı olmama prensibini içermektedir. İlgili maddede. “her Üye her üye herhangi bir üyenin hizmetlerine ve hizmet sunucularına, hizmet arzını etkileyen bütün önlemlerle ilgili olarak, kendi hizmetlerine ve hizmet sunucularına uyguladığından daha az kayırıcı bir muamele uygulamayacaktır.”denilmektedir. GATS’daki milli muamele ilkesi hem ithal edilen hizmetlere, hem de pazardaki hizmet sunucularına hitap etmektedir.

Milli muamelenin mallardan ziyade hizmetler konusunda önemli bir rol oynadığı bir gerçektir. Mal ticaretinde genellikle sınırda kısıtlanma eğilimi söz konusu iken, hizmetler daha çok Pazar arzını etkileyen yurtiçi düzenlemelerden etkilenmektedirler.

Yabancı hizmetlere veya hizmet sunucularına karşı ayrımcılık yapmama yönündeki GATS yükümlülüğü, bir Üyenin “ilgili hizmetin veya hizmet sunucusunun yabancı olmasından kaynaklanan dezavantajları” telafi edilmesi gerektiği şeklinde yorumlanamaz. Söz konusu ifade, Üye devlet vatandaşlarının yabancı hizmetleri kişisel, psikolojik, kültürel, siyasi, dini ya da başka sebeplerden ötürü satın almamayı tercih ettiği durumlarda geçerlidir. Bu istisna, DTÖ tarafından oldukça dar biçimde yorumlanmaktadır.

Üyeler, listelerinde milli muamele ile ilgili koşullarını aradığı nitelikleri Taahhüt listesindeki milli muamele kolonuna yazmak durumundadırlar. Hem pazara girişi, hem de milli muameleyi etkileyen tedbirler pazara giriş kolonunda yer almalıdır.

Bu bölümde yer alan “Ek Taahhütler” başlıklı 18. maddede ise, taraf ülkelerin “pazara giriş” ve “milli muamele’ye ilişkin maddeler uyarınca listelerine işleneceği de kayıtlıdır.

4. Bölümde, özel taahhütlerin müzakeresi, taahhüt listelerinin düzenlenmesi ve değiştirilmesi gibi konulara “Artan Liberalizasyon” başlığı altında yer verilmiştir.